Via de docent van het keuzevak over oude boeken dat ik eerder dit jaar volgde hoorde ik dat er vrijwilligers werden gezocht voor een boekconserverings- en restauratieproject in Venlo in augustus, en ik besloot mij hiervoor op te geven. Gedurende twee weken heb ik samen met een aantal andere studenten twee boekrestauratoren geholpen bij het verlenen van 'eerste hulp' aan de Magistraatsbibliotheek; een collectie van 450 oude tot zeer oude banden, op locatie van het Gemeentearchief in Venlo. Hier kun je meer lezen over dit project.
De taken van de vrijwilligers waren het zogenaamde droogreinigen van de boeken (stof afnemen met behulp van een microvezeldoekje, roetsponsje of, in het geval van zeer verontreinigde boeken, stofzuiger) en het registreren van een aantal kenmerken van elk boek in een database. Dit betrof onder andere het type band; de aanwezigheid van eigendomsinscripties en andere handgeschreven notities; en van eerdere reparaties.
Ik heb in die twee weken veel geleerd en gezien, maar ook een leuke tijd gehad met de andere vrijwilligers, de restauratoren en de medewerkers van het Archief. We kregen een rondleiding en zagen de pronkstukken, zoals het oudste document van Venlo; een oorkonde uit 1272:
En een oorkonde uit 1543, waarin keizer Karel V de al 200 jaar eerder aan Venlo verleende stadsrechten bevestigd:
Met zijn enorme keizerlijke grootzegel, dat puntgaaf bewaard is gebleven omdat er op een gegeven moment een metalen doosje voor gemaakt werd:
In hetzelfde gebouw als het Gemeentearchief is ook het (kleine) Politiemuseum Venlo. Langs deze dappere dienders liepen we naar onze werkruimte:
Er werd hard gewerkt, maar er was ook tijd om te ontspannen. We hebben een paar keer na het werk een biertje gedronken op een terrasje op de Markt, met uitzicht op het Stadhuis:
Ik was nog niet eerder in Venlo geweest en vond het leuk wat van deze stad te zien (een serie foto's is te vinden op het fotoblog). Vlakbij het Archief ontdekte ik een prachtige villa in Amsterdamse School stijl:
En aan de rand van de stad deze mooie muurschildering door GOMAD, genaamd De Klokkengieter:
We kwamen hier elke dag langs op weg naar Arcen, waar we door de week logeerden in een huisje in een vakantiepark.
Vijftien kilometer fietsen! Dat maakt hongerig, dus 's avonds altijd heerlijke vegetarische maaltijden. De nasi in week 1 was zo'n succes dat we het in week 2 weer gedaan hebben.
Helaas ook een keer problemen met onze fietsen, zodat een andere vrijwilliger en ik op een ochtend naar de fietsenmaker in Arcen moesten. Terwijl die de fietsen repareerde, dronken wij koffie en aten vlaai op een terrasje :-).
Daarna snel weer naar Venlo, maar door deze actie heb ik nog wel een blik kunnen werpen op Kasteel Arcen. Ik ga zeker nog eens terug om dit beter te bekijken!
Tenslotte nog wat foto's van bijzondere vondsten in de Magistraatsbibliotheek. Als eerste een vijftiende-eeuws boek met een prachtige, maar erg beschadigde Gotische band:
Een zestiende-eeuws boek met een schitterende voorkant, waar ik een wrijfsel van mocht maken (zo leuk om te doen!):
Dit boek, ook uit de zestiende eeuw, ziet er prachtig uit aan de buitenkant...
Maar de vrijwilliger die het opende om het schoon te maken schrok zich een hoedje! Wellicht is het gebruikt om smokkelwaar in te verstoppen?
Een boek uit 1626 met old school tabbladen:
Natuurlijk zagen we veel sporen van 'boekenwormen':
Een van de zaken die we moesten registreren was de aanwezigheid van maculatuur. Dit is het gebruik van stukken al eerder beschreven of bedrukt papier of perkament bij het inbinden van een nieuw boek. Dit werd in de vijftiende en zestiende eeuw regelmatig gedaan, toen papier duur was en 'recycling' van ouder materiaal dus kosten kon besparen. Hier een mooi voorbeeld: een perkamenten handschrift is gebruikt als dekblad.
Het meest intrigerende van oude boeken vind ik toch altijd wat er door de gebruikers ingeschreven is. Ook hiervan hebben we heel wat mooie voorbeelden gezien. Zoals deze probationes pennae (pennenprobeersels) in een boek uit 1556:
En deze maniculen: getekende vingers of handjes, die belangrijke passages in de tekst aanwijzen. Ik had hierover gelezen tijdens het keuzevak eerder dit jaar; zo cool om dit in het echt te zien in een boek uit 1488!!
Dat boek was overigens om meerdere redenen de moeite waard. Gedrukte boeken van voor 1500 worden incunabelen of wiegedrukken genoemd - boeken uit de babytijd van de boekdrukkunst (de eerste boeken in Europa werden rond 1450 gedrukt door Johannes Gutenberg). Ze zien er vaak nog uit als middeleeuwse manuscripten; na het drukken zijn met de hand met een andere kleur inkt versieringen aangebracht in de tekst. Zo ook in dit boek:
We zagen veel prachtige eigendomsinscripties:
Soms was het echt puzzelen... Wat staat hier nou?? ;-)
Het topstuk voor mij was een klein boekje dat ik opende om schoon te maken en dat een kruidenboekje van Rembert Dodoens bleek te zijn - de Vlaamse arts en plantkundige waarvan ik drie kruidenboeken bestudeerd heb voor het keuzevak!
Het is de eerste van drie kleine kruidenboekjes die Dodoens bij Plantijn in Antwerpen liet drukken, over granen en peulvruchten (dit boekje, waarvan twee drukken verschenen, in 1566 en 1569), bloeiende planten (in 1568) en geneeskrachtige en giftige planten (in 1574). De inhoud van de drie boekjes werd later opgenomen in een groter kruidenboek.
Dit boekje is uit 1566 en staat vol met prachtige illustraties (houtsneden). Er zijn destijds 800 gedrukt en de USTC (Universal Short Title Catalogue, een website waar nog bestaande exemplaren van vroegmoderne boeken geregistreerd kunnen worden) vermeldt maar 50 exemplaren. Dat zullen er wel wat meer zijn - exemplaren in collecties zoals deze staan er meestal niet in - maar het is wel een van de 'parels' uit de collectie! En er zat ook nog een stukje perkament achterin :-).
Naschrift - 12 juni 2026
Inmiddels, bijna een jaar later, heeft dit project geleid tot een publicatie in het tijdschrift De Boekenwereld!
