Op de heide tussen Loosdrecht en Hilversum ligt landgoed Zonnestraal, vroeger een sanatorium voor diamantslijpers met tuberculose, nu een rijksmonument. Als (kunst)historicus en tuberculose-arts (n.p.) is dit voor mij natuurlijk reuze interessant! Ik ben er in de afgelopen jaren verschillende keren geweest, de laatste keer in juli 2026, toen er net een parkrun opgestart was. Hoog tijd dus voor een blogpost.
Zonnestraal werd gebouwd in 1928 door de architecten Jan Duiker, Bernard Bijvoet en Jan Gerko Wiebinga. Hen was gevraagd om een gebouw met veel licht en lucht te ontwerpen, want er waren nog geen medicijnen tegen tuberculose en de behandeling bestond uit rust, frisse lucht en zonlicht. Men verwachtte wel dat er binnen 25 tot 30 jaar een medicamenteuze behandeling zou zijn (dat klopte, in 1943 werd streptomycine ontwikkeld, het eerste antibioticum dat werkzaam was tegen de tuberculosebacterie) en daarom kon er gebruik gemaakt worden van goedkoop materiaal.
Zonnestraal is gebouwd met gewapend beton, een techniek die destijds
nog heel nieuw was. Het gebouw wordt beschouwd als een voorbeeld van het
zogenaamde 'nieuwe bouwen' of de Nieuwe Zakelijkheid. Duiker gebruikte
zijn standaardkleuren: wit, zwart en het zogenaamde Duiker-blauw. Het
idee was dat voor patiënten die naar buiten keken de kleur van de
kozijnen wegviel tegen de kleur van de lucht, en dat ze zo een
onbelemmerd uitzicht hadden.
Op de website Steengoed Hilversum vond ik deze foto, van de patiëntenkamers toen ze nog in gebruik waren:
Tuberculosepatiënten verbleven langdurig in het sanatorium (minimaal twee jaar). Als ze niet meer bedlegerig waren konden ze aan het werk gesteld worden, bij voorkeur in hun eigen beroep. Daarvoor waren er deze werkplaatsen op het terrein, waar onder andere houtbewerking en metaalarbeid plaatsvond.
Dienstboden en schoonmaaksters van het sanatorium werden gehuisvest in de Koepel. Dit twaalfhoekige gebouw heeft 18 kamertjes!
Toen na de oorlog de medicamenteuze behandeling van tuberculose breed toegepast werd, was een sanatorium niet meer nodig. In 1957 werd Zonnestraal een algemeen ziekenhuis. In 1993 kwam het grotendeels leeg te staan en dreigde het in te storten. Gelukkig zag men op tijd in dat dit unieke gebouw bewaard moet blijven en werd er geld gevonden voor een uitgebreide renovatie en restauratie.
In het Dresselhuyspaviljoen is nu een brasserie gevestigd en in andere delen van het complex zijn bedrijven en gezondheidszorgorganisaties gehuisvest, zoals een tandartspraktijk en een praktijk voor fysiotherapie. Een permanente tentoonstelling over het sanatorium is gratis te bekijken en je kunt ook deelnemen aan een rondleiding over het terrein (
hier te boeken).
Maar je kunt ook gewoon een wandeling op de heide maken en het complex bewonderen, want het is vrij toegankelijk. Je ziet dan allerlei leuke details, zoals deze klok (een geschenk van het personeel ter ere van het 50-jarig bestaan van Zonnestraal in 1978):
en deze bank (aangeboden aan
Jan van Zutphen, een bestuurder van de diamantbewerkersbond en de oprichter van Zonnestraal, op zijn 85e verjaardag) :
en dit hek:
Bij een antiekwinkeltje vond ik dit prachtige blikje, waarmee vroeger geld voor het sanatorium werd ingezameld:
Dit kaartje kon ik niet lagen liggen:
En tenslotte, zoals eerder vermeld, in juli 2026 is de Zonnestraal parkrun begonnen! Die moest ik natuurlijk aan mijn parkrun palmares toevoegen. Het is een mooie trailrun van twee rondjes over de heide. Ik wandelde hem samen met Patricia, en na afloop dronken we natuurlijk koffie bij Brasserie Zonnestraal!
